تهدیدات فک خزری | از آلودگی دریای خزر تا شکار غیرقانونی

تهدیدات فک خزری | ماهی گیران و بهره برداری انسان 

از بین رفتن فک های خزری در سواحل جنوبی دریای خزر در کاهش جمعیت فک خزری تأثیر به سزایی داشته است. با توجه به مشکلاتی که فک در دریای خزر دارد این  درگیری ها وضعیت مرگ و میر دسته جمعی این گونه را وخیم تر کرده است.

خطری که تورهای ماهی گیری برای این پستان دار دریایی در آب های ایران ایجاد می کند بسیار جدی است فک خزری قادر نخواهد بود نرخ بالای مرگ و میری که توسط برخی از صیادان بر آن ها وارد می شود را پذیرا باشد. تورهای ماهی گیران به صورت کاملا ناخواسته مانند تله برای فک عمل می کند و در صورت گیر کردن فک در تور مرگ آن حتمی خواهد بود. طریقه کشته شدن از علایم به جا مانده در روی بدن فک مرده قابل تشخیص است.

 هم چنین اطلاعات ماهی گیران درباره یافتن دلایل و طرق کشتار این حیوان بسیار راهگشا بوده است. طبق بررسی های به عمل آمده اکثر فک ها در تور پره که برای صید ماهی سفید و کفال همه ساله در فصول پاییز و زمستان مورد استفاده قرار می گیرند کشته می شوند. هم چنین فک ها در تورهای دیواری با چشمه های درشت که جهت صید ماهیان خاویاری به کار می رود نیز گرفتار می شوند. این در حالی است که تور قیفی ناوچه های صید کیلکا نیز موجب از بین رفتن فک ها می گردد. آمار این گونه مرگ و میر در فصول پاییز و زمستان و در نزدیکی دهانه رودخانه ها بیشتر بوده است.

زیستگاه فک خزری در مناطق جنوبی شامل آب های عمیق است، این در حالی است که آب های کم عمق و سواحل کم شیب آن توسط تورهای پره اشغال گردیده و فک ها بدون اینکه متوجه خطر باشند در محدوده این تورها مشغول به تغذیه می شوند.

آب های نیمه عمیق در جنوب خزر به طور خاص محل زیست ماهیان کیلکاست، که به طور دسته جمعی در عمق ۲۰ الی ۸۰ متر دریا را اشغال کرده اند این زیستگاه دارای ذخایر عظیم از گونه های کیلکا است و محل مناسبی است که فک خزری طعمه مورد علاقه خود را بیابد فک ها در هنگام چرای شبانه خود در اطراف ناوچه های ثابت ماهیگیری که در آب های نیمه عمیق لنگر انداخته اند مشغول صید و بازی هستند.

صید کیلکا در آب های جنوبی دریای خزر سابقه طولانی دارد اولین سابقه صید کیلکا به سال ۱۳۱۸ در محدوده بندر ترکمن و سواحل آشوراده باز می گردد. در حال حاضر شرکت صید صنعتی ایران و لنج های والفجر از دو شیوه جهت صید کیلکا استفاده می کنند:

۱. صید ماهی کیلکا به وسیله نور و تور قیفی

2. صید ماهی کیلکا به وسیله نور و کمپرسور هوا (ایرلیفت)

تهدیدات فک خزری | صید ماهی کیلکا به وسیله نور و تور قیفی

در این روش از تور قیفی شکل استفاده می شود که متشکل است از: حلقه آهنی به قطر 5/2 الی ۳ متر، ضخامت حلقه معادل ۲۰ الی ۲۵ میلیمتر است که به دور آن بافتۀ توری ریز چشمه (5 میلی متر) وصل شده است و ارتفاع قیف ۳ الی 5/3 متر است. انتهای مخروط آزاد بوده و به وسیله حلقه هایی باز و بسته می شود. به انتهای قیف وزنه یا قطعه زنجیری جهت فرو رفتن سریع و وارونه شدن تور قیفی، می بندند.

در دهنه قیف یک عدد چراغ ۷۵۰ الی ۱,۰۰۰وات و یادو عدد چراغ ۵۰۰ وات ۱۲۰ – ۱۱۰ ولتی قرار می دهند صید بدین طریق انجام می گیرد که با استفاده از دو عدد بازوی کشتی از هر طرف کشتی با ریسمان یک عدد تور قیفی به عمق مورد نظر که محل تراکم ماهی کیلکا است (محل مورد نظر به وسیله دستگاه های ماهی یاب تعیین می گردد) آویزان می کنند.

سپس چراغ ها را روشن کرده و در نتیجه ماهی های کیلکا دور چراغ جمع می شوند. پس از چند دقیقه تور قیفی را بدون خاموش کردن چراغ با استفاده از دستگاه دوار بالا می کشند. مدت نگهداری تورهای قیفی با چراغ های روشن در زیر آب بستگی به تراکم ماهی دارد و به طور متعارف به صورت زیر است:

صید ماهی کیلکا به وسیله نور و کمپرسور هوا (ایرلیفت)

در این روش برای بالا کشیدن ماهی کیلکا، به جای استفاده از تور، از دستگاهی به نام ایرلیفت یا کمپرسور هوا استفاده می کنند. بدین ترتیب که کمپرسور، هوای فشرده را به وسیله لوله لاستیکی از طریق دستگاهی به نام مخلوط کننده، که دارای منافذ متعدد بسیار ریز بوده به صورت حباب های ریز با فشار وارد خرطوم می نماید.

هوا به محض وارد شدن منبسط گردیده و به صورت حباب های ریزتر در می آید و به علت سبک تر بودن از آب به طرف بالا حرکت می کند و در ضمن حرکت آب اطراف خود را که محتوی ماهی است، به بالا می کشاند بدین ترتیب جریان دائمی آب ایجاد می گردد که در ضمن ماهیان جمع شده به دور چراغ را نیز با خود به بالا می کشد.

با رسیدن به روی عرشه مخلوط آب و ماهی روی دستگاهی به نام سپاراتور ۳ ریخته می شود که آب از منافذ آن رد شده و  ماهی ها از محفظه ای به سینی های ویژه ای ریخته می شود و جهت انجماد به قسمت سردخانه تحویل می گردند.

دلایل استفاده از نور در جلب ماهیان کیلکا متفاوت است. دانشمندان روسی دو فرضیه را ارائه داده اند:

1. ماهیان به منظور تغذیه به طرف نور جلب می شوند.
2. ماهیان به علت کنجکاوی جلب منبع نور می شوند.

بسیاری از محققان مشاهده کرده اند که نور مصنوعی باعث جلب موجوداتی خواهد شد که خود غذای سایر موجودات محسوب می شوند. بنابراین اجتماع موجوداتی نظیر  فیتوپلانکتون ها و زئوپلانکتون ها که خود به دلیل تغذیه جلب منبع نور شده اند، باعث جلب توجه ماهیان کیلکا میشود.

با توجه به اینکه ماهیان گرسنه عکس العمل بیشتری نسبت به ماهیان سیر از خود نشان می دهند؛ طبق فرضیه واکنش بعضی از ماهیان برای تحقیق و از روی کنجکاوی به سمت نور می آیند و خیلی سریع آن محل را ترک می کنند در حالی که ماهیان دیگر در شرایط خاص مثلا طعمه در منطقه روشن باقی مانده و تغذیه می کنند. با وجودی که واکنش برای تحقیق عملی ذاتی است، اما ورود ماهیان به منطقه روشن وابسته به فاکتورهای دیگری از قبیل شرایط محیطی میزان گرسنگی ماهیت نور، شرایط زیستی و فیزیولوژیکی ماهیان نیز هست.

این عقیده که جذب ماهیان به نور به علت واکنش تدافعی آن هاست توسط وی. فرانس در ابتدای قرن بیستم ارائه شد دیگران نیز ارزش حیاتی گل آلود بودن آب به منظور حفاظت ماهیان در برابر ماهیان شکارچی را خاطر نشان کرده اند. بنابراین عقاید مختلف بیان گر این مطلب است که مشاهده نور باعث تحریک واکنش تدافعی می شود و ماهیان را به سمت منطقه روشن یعنی جایی که بتوانند ببینند می راند. این امر باعث تشکیل گله می شود و ماهیان گله ای احساس امنیت بیشتری می کنند.

در هر دو روش ذکر شده، هم چنان که اشاره شد، جهت جلب فیتوپلانکتون ها و هجوم کیلکاها برای تغذیه از آن ها از نورافکن های بسیار قوی درون آبی استفاده می شود.

 فک ها در اعماق دریا با استفاده از نور منعکس شده به درون آب متوجه ماهی های کیلکا درون قیف می گردند و از آن ها تغذیه کنند. فک ها با این کار گلۀ ماهی ها را متفرق کرده و به صورت انفرادی آن ها را شکار می کنند. گاهی اوقات فک ها بعد از بالا آمدن تور همراه آن به سطح آب می آیند و برخی ماهیگیران با پرتاب اشیاء مختلف باعث جراحت شدید و در نهایت مرگ فوری یا تدریجی جانور می گردند.

آثار به جامانده از این امر شامل حفره هایی به قطر ۳ الی ۵ سانتی متر در بخش سینه ای نزدیک به باله جلوی فک است که اندام های داخلی قفسه سینه شامل قلب و ریه حیوان را متلاشی می کند.

فک های خزری هم چنین علاقه زیادی به شکار ماهیانی که در تور پره گیر افتاده اند دارند. حس کنجکاوی فک باعث مشاهده شدن آن ها توسط صیادان می شود. در برخی موارد دیده شده است که این مهمانان ناخوانده توسط بعضی از افراد ناآگاه از پای در می آیند. (دفتر محیط زیست دریایی، ۱۳۸۲؛ ضیایی، ۱۳۸۷).

برخی از افراد بومی بر این باور هستند که فک ها از ماهی های به تله افتاده در چشمه های تور استفاده می کنند و تنها اسکلت و سر ماهی را بر جای می گذارند. اما با توجه به رفتار تغذیه ای و سیستم دستگاه هاضمه و رفتار فک ها در شکار، این امر در مورد فک ها  نمی تواند صحت داشته باشد چرا که فک ها ماهی را از پشت تعقیب می کنند و پس از گرفتن آن ها را درسته می بلعند.

در این مورد با اطمینان می توان بیان نمود که فک ها بعد از تغذیه از ماهیان کوچک و یا در صورت عدم وجود اندازه مورد نظر نسبت به تکانه ای دم ماهیانی که در چشمه تور گیر کرده اند تحریک شده و به طرف ماهی حمله می کنند که می توان جای دندان های نیش آن ها را در دو بخش پایین انتهای دم نزدیک به باله عقبی در ماهی  هایی که به بازار عرضه می شود تشخیص داد این گونه شکار توسط فک ها شاید کمتر از نیم درصد صید سالیانه ماهیان اقتصادی مانند سفید و کفال است که این عدد قابل توجه نبوده و خطری برای اقتصاد ماهی گیران نیست.

تورهای پره برای صید گله ماهیانی که نزدیک ساحل زندگی می کنند استفاده می شود در صورت مشاهده گله ماهی، تور پره در مقابل ماهی توسط یک قایق گسترده می گردد و باله های تور از طرفین گله ماهی را دور زده در نتیجه با کشیدن طناب تور به وسیله تراکتور و یا صیادان ماهیان در کیسه قرار گرفته و به طرف ساحل آورده می شوند.

لازم به تذکر است که تور به وسیله بویه هایی که به آن متصل شده در سطح و هم چنین وزنه ها در کف از هم باز نگه داشته می شود. طول و عرض این گونه تورها توسط نیروی موجود برای کشیدن آن به ساحل تعیین می گردد. انواع این گونه ادوات صید در ایران عبارتند از:

تورهای تراکتوری، پره های دستی که توسط ۱۰۰ الی ۱۲۰ نفر صیاد از آب بیرون کشیده می شود و هم چنین پره های رودخانه ای که توسط ۱۰ الی ۱۵ نفر صیاد پس از صید ماهی به ساحل کشیده می شود.

گاهی فک ها در تورهای دیواری آخان که برای صید ماهی های خاویاری استفاده می شود گیر کرده و خفه می شوند این تورها با اندازه چشمه ۱۰ الی ۳۵ سانتی متر در اعماق و به ابعاد مختلف به کار گرفته می شود. فک بعد از ۱۰ تا ۱۵ دقیقه در اثر کمبود اکسیژن   می میرد به ویژه که اکسیژن خون به علت فعالیت زیاد جهت رها شدن از تور سریع تر از حالت عادی به اتمام می رسد و منجر به مرگ جانور می شود.

قابل ذکر است که بیش ترین موارد مشاهده شده از این امر را می توان در ۴۰ کیلومتری ساحل میان کاله مشاهده نمود تمامی فک های کشته شده توسط تور آخان فک های کاملا سالم و جوان بوده اند.

فک خزری گونه بومی و مقیم خزر و تنها پستان دار شکارگر بزرگ ترین دریاچه روی کره زمین است. فک خزر پیش از یک میلیون سال پیش از دیگر خویشاوندان ساکن نیم کره شمالی کره زمین جدا گشته است؛ این در حالی است که این گونه بسیاری از ویژگی های ظاهری و رفتاری و زیستی خود را بعد از جدایی به منظور سازگاری تغییر داده است ولی علاقه این گونه به یخ جهت تولد نوزادان هم چون اجدادش همچنان حفظ شده است.

فک خزری جایگاهی در اقتصاد محلی مردم روسیه در دوران تزاری و اتحاد جماهیر شوروی داشته است در طول سال های دهه ۱۳۰۰ به مدت ۳۵ سال متوالی تا سال ۱۳۳۵ هر ساله تعداد ۱۶۰,۰۰۰ فک از جمعیت فک های بالغ جهت مصارف مختلف از جمله چربی پوست جهت (تهیه چرم)، تهیه ژلاتین از استخوان و تغذیه در مزارع پرورش روباه (جهت پوست روباه) کشته و به فروش می رسیده است. ساختار بهره برداری در آن زمان از بالغین بوده است.

سال ۱۳۴۴ محققان روسی ساختار بهره برداری از برداشت توله های چهارده روزه (سفید رنگ) و توله های دو ماهه (خاکستری) را جایگزین ساختار برداشت ۳۵ سال گذشته کردند. این روش تا سال ۱۳۴۸ و حتی در سال های بعد با به کارگیری ناوچه های ویژه صید فک ادامه پیدا کرد.

گزارش های سالهای ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۵ بیان گر این است که تعداد برداشت از ۲۶٬۸۰۰ فک به ۴,۲۰۰ فک کاهش یافته است در سال ۱۳۷۵ شکار سنتی در داغستان چچن و قزاقستان ممنوع اعلام شد و تمامی برداشت توسط روس ها با مرکزیت در بندر آستاراخان به تعداد ۶,۰۰۰ فک سفید و خاکستری در سال به مدت یک سال ادامه پیدا کرد با این حال ممنوعیت صید برای سال بعد در داغستان و قزاقستان برداشته شد و مجددا فعالیت صید انجام گرفت که در نهایت در سال ۱۳۷۷ به طور کامل متوقف شد علت این توقف را روس ها وضعیت بد اقتصادی کشور جهت تهیه امکانات صید عنوان کردند (دفتر محیط زیست دریایی، ۱۳۸۲).

در سال ۱۳۷۵ ال. اس. خوراسکین ” برداشت ۲۵,۰۰۰ عدد از توله های سفید و توله های خاکستری را مجاز اعلام نمود. این بوم شناس جمعیت فک های خزری را در اواخر دهه ۱۳۷۰ ۴۲۰,۰۰۰ تا ۴۳۰,۰۰۰ فک برآورد نموده است لازم به ذکر است، جمعیت فک های خزری در اوایل قرن بیستم یک میلیون برآورد گردیده است ولی در سال های اخیر محققان روسی جمعیت فک ها را در حدود ۳۰۰,۰۰۰ تا ۳۶۰,۰۰۰ فک تخمین زده اند.

این در حالی است که این محققین هیچ گونه مدارک و شواهدی دربارۀ نحوه اجرا و کاربرد روش تخمین خود ارائه نکرده اند از این جهت در حال حاضر به جز آمار جمعیت های محلی بر روی یخ و یا خشکی در مناطقی محدود نمی توان آمار کلی از این پستاندار در دریای خزر ارائه نمود ساختار نامتناسب برداشت توسط اتحاد جماهیر شوروی و ادامه آن در گوشه و کنار دریای خزر تا سال ۱۳۷۸ عدم همکاری و هماهنگی کشورهای حوزه دریای خزر بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی.

دربارۀ منابع خزر عدم وجود مطالعات بوم شناختی کاربردی به علت نبود حمایت مالی عدم اجرای قوانین حفاظت از حیات وحش توسط کشورهای حاشیه دریای خزر و عدم اموزش ماهی گیران و مردم بومی منطقه درباره وضعیت فک خزری از دلایل اجراء پروژه فک های خزر در برنامه محیط زیست خزر است که به ترتیب اولویت جهت اصلاح وضعیت موجود این گونه می بایستی در دستور کار کشورهای منطقه قرار گیرد (دفتر محیط زیست دریایی، ۱۳۸۲).

تهدیدات فک خزری | ویروس کانین دیستمپر

ویروس کانین دیستمپر عضوی از جنس موربیلی ویروس ها  است. این ویروس از گروه ویروس های RNAدار و بسیار عفونت زاست و اغلب ایجاد بیماری های همه گیر می کند. میزبان ویروس کانین دیستمپر گوشت خواران خشکی زی و پستان داران دریایی هستند. علایم کلینیکی موربیلی ویروس ها که در رابطه با فک ها گزارش شده است شامل موارد زیر است:

تب، ترشحات لزج، تورم پلک، قی بستن چشم، سرفه، اسهال، کاهش وزن، رخوت و سستی، اسهال و سقط جنین، لرزش ماهیچه، عدم قدرت شیرجه در آب و عدم واکنش در برابر انسان.

این ویروس ها سبب ذات الریه، تورم ریه و آمفیزم در بعضی از قسمت های ریه و در اغلب موارد باعث اختلال در عملکرد ریه و همچنین موجب آسیب سیستم ایمنی در فک ها  می گردند نحوه انتقال این ویروس ها از طریق تنفس، ادرار، مدفوع، ترشحات حیوان بیمار به محیط و از محیط به موجودات دیگر است. در سال ۱۳۳۳ مرگ و میر دسته جمعی  فک های قطب جنوب در نزدیکی مرکز نگهداری سگ های سورتمه به وقوع پیوست این امر می تواند شاهدی بر انتقال این ویروس ها از حیوانات میزبان باشد. بنابراین می توان نتیجه گرفت که پستان داران دریایی از طریق یک میزبان، طبیعی که در مقابل این ویروس مصون هستند، بیمار می شوند.

شواهدی دال بر انتقال ویروس مربوطه از طریق جفت در پستان داران دریایی وجود ندارد. بنابراین شاید نیاز باشد که اقدامات واکسیناسیون در مورد پستان داران دریایی را، که در ساحل می توان به آن ها دسترسی یافت، توسعه داد؛ اگرچه این کار، کمک کوچکی در کنترل این بیماری خواهد بود ولی می تواند از شیوع آن در جمعیت پستان داران دریایی جلوگیری به عمل آورد. موربیلی ویروس ها ممکن است نسل پستان داران دریایی را تا سر حد انقراض برسانند لازم به ذکر است موربیلی ویروس های دریایی هیچ گونه خطری برای انسان ندارند.

در بهار سال ۱۳۷۵ مرگ و میر دسته جمعی در فک های خزری در سواحل کشور آذربایجان یعنی در سواحل غربی دریای خزر گزارش شد. بر اساس این گزارش لاشه چندین هزار فک خزری در اطراف شبه جزیره آبشرون مشاهده شد هم چنین در اواسط خرداد تا اواسط تیرماه ۱۳۷۵ فک های مرده یا در حال مرگ در میان فک های سالم دیده شدند. علاوه بر این لاشه چندین فک مرده در اطراف چاه های نفت آبشرون و تعدادی نیز در سواحل سانگات و نواحی شمالی شبه جزیره آبشرون مشاهده شد.

بررسی های صورت گرفته نشان داد که مرگ و میر فک های خزری در آن سال، در حدود ده مرتبه بیشتر از وضعیت معمول مرگ و میر آن ها بوده است. بر این اساس لاشه چهار فک مرده در سواحل آبشرون مورد آزمایش قرار گرفت. در میان نمونه های مورد نظر سه فک بالغ و دیگری نابالغ بود. دو نر و یک ماده در شرایط فقر غذایی به سر می بردند و یک ماده جوان هجده ماهه در شرایط غذایی مناسب بود.

نتایج آزمایشات آسیب شناسی سلولی بر روی نمونه ها حاکی از وجود پرخونی ریه در هر چهار فک بود ولی هیچ آثاری از ذات الریه در آن ها دیده نشد هیچ گونه جراحت مغزی وجود نداشت ولی نشانه هایی از کانین دیستمپر در آزمایشات پیچیده ژنتیک سلولی و سرم شناسی مشخص گردید. اگرچه ویروس در این مطالعه ویروس مربوطه تنها در یک فک شناسایی گردید و علت مرگ و میر دسته جمعی ویروس کانین دیستمپر عنوان نشد ولی این امر باعث برانگیخته شدن حساسیت محققین نسبت به این ویروس شد (2002 ,.Anan et al).

در بهار سال ۱۳۸۰ مرگ و میر دسته جمعی بزرگی دوباره اتفاق افتاد اولین گزارش از دهانه رود اورال در قزاقستان بود و سپس به طرف جنوب در مناطق منکستو ” کشیده شد تنها بیش از ده هزار فک مرده در سواحل قزاقستان شمارش شدند. هم چنین در اواسط اردیبهشت تا اواسط تیر ماه نیز مرگ و میر دسته جمعی دیگری در سواحل شبه جزیره آبشرون آذربایجان و در سواحل ترکمنستان گزارش گردید.

آزمایشات گسترده تر ژنتیکی و سلول شناسی در بیشتر نمونه ها ویروس کانین دیستمپر را نشان داد نتایج آزمایشات و تحلیل اطلاعات به دست آمده از مرگ و سال ۱۳۷۸ و سال های ۱۳۷۵ و قبل از آن بیان می دارد که شیوع عفونت ناشی از ویروس کانین دیستمپر به طور دوره ای هر چند سال یکبار در جمعیت فک ها اتفاق می افتد و یا اینکه هر بار دوباره انتقال از طریق گوشت خواران به فک های خزری صورت می پذیرد نحوه انتقال اولیه ویروس کانین دیستمپر در فک های خزری و چگونگی آلوده شدن آن ها هنوز کاملاً مشخص نیست.

ارتباط فک های خزری با گوشت خواران خشکی زی در مناطق استراحت در خشکی به عنوان اولین راه انتقال ممکن به نظر می رسد. در بافت های نمونه برداری شده میزان زیادی سموم شیمیایی، که سیستم ایمنی را تحت الشعاع قرار می دهد دیده شد اما اینکه مواد شیمیایی علت اصلی و واقعی مرگ و میر فک های خزری است یا ویروس کانین دیستمپر و یا هر دو می بایست تحقیقات بیشتری در این زمینه صورت گیرد (al., 2000; Kuiken et al., 2006; Watanabe et al., 2002 Kennedy)

آلودگی شیمیایی دریای خزر

سموم آلی کلره به مقدار وسیعی در کشاورزی و در صنایع کاربرد دارد. میلیون ها تن از این مواد شیمیایی وارد طبیعت می شود. این مواد شیمیایی به شدت پایدار هستند و در چربی حل می گردند. بنابراین در بافت چربی حیوانات تراکم زیستی می یابند. بدین معنی که تراکم آن ها از مقدار جزئی در مواد ذخیره شده باقیمانده شروع شده و به تدریج به سطح قابل توجه ای افزایش می یابد میزان این مواد در حیوانات انتهای زنجیره غذایی به حد نهایت خود می رسد بنابراین در جانوران گوشت خوار تجمع آن به مراتب بیشتر از موجودات گیاه خوار یا همه چیز خوار است. تراکم زیاد این سموم در پستان داران دریایی کاملا شناخته شده است.

مهم ترین این سموم دی کلرو دی فنیل تری کلرواتان یا د.د.ت (D.D.T) و ترکیبات وابسته به آن پلی کلرینیت بیفنیل (PCB) هستند. ترکیباتی مانند پلی کلرینیت بیفنیل در زنجیره غذایی آبی راحتتر از زنجیره خاکی منتقل می شوند و به همین دلیل در پستان داران دریایی و پرندگان ماهی خوار و ماهیان شکارچی با بیش ترین غلظت گزارش شده اند.

اگرچه امروزه در بسیاری از کشورهای پیشرفته د.د.ت و بعضی از سموم دیگر مانند آلدرین” و دیالدرین مورد استفاده قرار نمی گیرد ولی این سموم هم چنان در کشورهای در حال توسعه به عنوان یکی از سموم آفت کش در کشاورزی مصرف می شوند. تحقیقات انجام گرفته بر روی اثر این سموم در انسان و حیات وحش نشان داده است که سموم آلی کلره می توانند بر روی سلول ها اثر گذاشته، با تأثیر بر روی سیستم ایمنی موجود زنده آن ها را نسبت به عوامل عفونی حساس نمایند.

این سموم با تأثیر بر روی عملکرد سیستم غدد داخلی از طریق پیوند با ترکیبات هورمونی تغییر در ساختار گیرنده های هورمونی توقف ساخت هورمون ها تجزیه هورمون های ساخته شده و بالاخره تغییر در ساختمان هورمون در عملکرد هورمون ها اخلال ایجاد اختلال در هورمون های جنسی، که به طور معمول تمام سیستم تولید مثل را کنترل می کنند، سبب ایجاد بی نظمی و عدم موفقیت در مراحل تولید مثلی می شود.

این اختلالات می تواند به صورت کاهش باروری تغییر در رفتار جنسی و یا تغییر در اندام های تناسلی بروز کند از آن جایی که ارگانوکلره در چربی حل می شوند اغلب بافت چربی و بافت هایی سموم که ذخیره چربی دارند در حیوانات مورد مطالعه سم شناسی قرار می گیرند.

 از سال ۱۳۷۸ بعد از بررسی فک های مرده از ویروس کانین دیستمپر که در سواحل افتاده بودند، مشخص شد که در لایه چربی و کبد آن ها ترکیبات پلی کلرینیت بی فنیل، سموم آفت کش ارگانوکلره و ترکیبات ارگانوتین نیز وجود دارد نمونه های مورد استفاده در مطالعات سم شناسی از فک های مرده به ساحل افتاده در آذربایجان ترکمنستان، قزاقستان ایران روسیه بودند که در طی سال های ۱۳۷۸ و ۱۳۷۹ جمع آوری شده بود.

هم چنین داغستان نمونه هایی از بافت چربی فک های خزری جزیره پرل در قسمت شمالی دریای خزر که در سال ۱۳۷۶ به صورت یخ بسته نگهداری می شدند و نمونه هایی از بافت چربی فک های خزری که در سال ۱۳۷۱ از قسمت های شمالی دریای خزر جمع آوری شده بودند نیز از لحاظ سم شناسی مورد مقایسه قرار گرفتند بررسی ها نشان داد فک های مرده به ساحل افتاده در سال ۱۳۷۸ تراکم بیشتری از سموم ارگانوکلره را نسبت به فک های مرده سال ۱۳۷۶ دارا هستند.

در بررسی های به عمل آمده مشخص شده است میزان سموم کلره در سه نقطه دریای خزر یعنی باکو آستارا و تنکابن بیش از نقاط دیگر است. علت وجود این سموم در باکو به دلیل فعل و انفعالات نفتی، در تنکابن به دلیل پساب باغات کشاورزی و در آستارا برای کنترل پشه مالاریا ذکر شد.

نوسانات تراکم D.D.T و PCBS نشان دهندۀ مصرف این ترکیبات در چند سال گذشته و آلوده شدن شدید فک های خزری به سموم ارگانوکلره است. به ویژه که در بعضی از نمونه ها میزان بسیار بالایی از D.D.T و PCBS دیده شده که این خود کافی است که سلامت گونه را به خطر اندازد و موجب کاهش جمعیت آن ها شود در مطالعات اخیر گزارش شده که تراکم مواد ارگانوکلره در پستان داران دریایی ماده کمتر از پستان داران دریایی نر بوده است و این امر می تواند نشان دهنده احتمال انتقال سموم به توله ها در فصل شیردهی باشد.

 با توجه به مطالعاتی که بر روی نمونه های بافتی فک های خزری انجام شده نتیجه گیری در این مورد قطعی به نظر نمی رسد برآورد اخیر جمعیتی از تمام فک های دریای خزر، حاکی از آن است که جمعیت آن ها بالغ بر ۳۰,۰۰۰ تا ۳۶,۰۰۰ قلاده است. بررسی های انجام گرفته نشان دهنده کاهش جمعیت ماده های بارور شونده و افزایش تعداد ماده های نازا در کل جمعیت است. تحقیقات محققین مشخص نموده که آلوده کننده های محیطی به ویژه ترکیبات ارگانوکلره یکی از دلایل کاهش قدرت باروری است (دفتر محیط زیست دریایی، ۱۳۸۲).

مطالعات سم شناسی روی نمونه های فک های خزری، که میزان بالای سموم ارگانو کلره را دارا بودند، نشان داد که این نمونه ها حداقل چربی را در لایه چربی خود دارا هستند یک فک خزری سالم معمولا دارای ۶۰ درصد چربی در خود است این در حالی است که برخی از نمونه های مورد مطالعه تنها ۲۰ تا ۳۰ درصد چربی در خود داشتند و ضخامت لایه چربی آن ها بسیار کم بوده این امر نشان دهنده شرایط تغذیه ای ضعیف آن هاست جهت مشخص نمودن تأثیر آلوده کننده های هر منطقه درصد ترکیبات ارگانوکلره در تمام فک ها مورد آزمایش قرار گرفت.

نتایج به دست آمده تفاوت چندانی را نشان نداد داده ها حاکی از آن است که امکان تحت تأثیر قرار گرفتن فک ها نسبت به ارگانوکلره ها در هنگام مهاجرت در همه مناطق دریای خزر وجود دارد. از یافته های دیگری که در حین انجام مطالعات به دست آمد این است که ضخامت بافت چربی رابطه مستقیم با تراکم چربی در بافت و رابطه غیر مستقیم با تراکم ارگانو کلره ها دارد علت این امر آن است که موجودات می توانند ذخیره چربی موجود در بافت چربی را انتقال دهند؛ در این صورت بافت چربی به تدریج کاهش یافته و به دنبال آن ارگانوکلره ها در بافت باقیمانده متراکم می شوند.

در این مطالعه نشان داده شد که فک های به ساحل افتاده با عفونت ویروسی در سال ۱۳۷۸ لایه چربی نازک تری نسبت به نمونه هایی که سالم بوده و در سال ۱۳۷۶ جمع آوری شده اند داشته اند این وضعیت مشخص کننده این امر است که فک های مرده سال ۱۳۷۸ ذخیره چربی خود را احتمالاً به دلیل گرسنگی مصرف کرده اند. تمام مطالب ذکر شده بیان گر این است که فک ها چربی بدن خود را بدون این که قادر باشند مواد آلوده کننده را از بدن شان  خارج یا متابولیزه نمایند به عنوان منبع انرژی مصرف می کنند؛ در نتیجه سطح سموم ارگانوکلره در بافت نازک چربی آن ها بالاست.

 اگرچه طرح مهاجرت فک های خزری هنوز به درستی مورد تحقیق قرار نگرفته است ولی به نظر می رسد که مهاجرت فک ها به طرف شمال در پائیز و زمستان جهت آماده سازی برای تولید مثل باشد. در این شرایط توله ها نیز در میان یخ های شمال دریای خزر از مادر شیر می خورند به نظر می رسد در زمان شیردهی و موری زان مصرف غذای روزانه فک ها تقلیل یافته و ذخیره بافت چربی آن ها کاهش پیدا می کند در این صورت تراکم ارگانوکلره ها از قبل از زمان تولیدمثل در بافت چربی آن ها بیشتر است.

در بهار فک ها شروع به مهاجرت به سمت جنوب می کنند. در این ،وضعیت به دلیل تراکم بالای سموم ارگانوکلره در بدن این جانوران، آن ها در معرض خطرات فراوانی قرار دارند بنابراین فصل بهار و تابستان فصول ریسک بالا برای آن ها محسوب می شوند با توجه به مطالب ذکر شده فصل ها را از نظر شدت خطر برای فک های خزری به دو دسته تقسیم می کنند فصل هایی با «ریسک بالا» که شامل فصول بهار و تابستان است و فصل هایی با «ریسک کم» که فصول پائیز و زمستان را شامل می گردد.

اندازه گیری های سموم از نمونه های موجود نشان داده است که سطح ارگانوکلره ها و در فصول ریسک بالا به طور چشم گیری بالاتر از سطح آن در فصول ریسک کم بوده است. به علاوه تراکم PCBS در فک های خزری بیمار در فصول ریسک بالا از سطح آستانه اثرگذاری منفی روی پستانداران فراتر بوده است.

در مطالعات سم شناسی روی نمونه های به دست آمده از فک های خزری میزان سم بوتیلین (BT)، که از ترکیبات اور گانوتین است، در تمام نمونه های کبدی از فک های به ساحل افتاده مورد بررسی قرار گرفت. میزان این سم در مقایسه با آن چه در مورد شیرهای دریایی آلاسکا و فک های خاکستری انگلستان، نهنگ های ژاپن و کالیفرنیا گزارش گردیده وضعیت آلوده کننده کمتری را نشان می دهد و حتی در مقایسه با دلفین ها نیز تراکم سم بوتیلین در فک های خزری کمتر است با توجه به این امر اثرات سمی ترکیبات اور گانوتین در فک های خزری عامل مهم در دسته جمعی به حساب نمی آید.

لازم به ذکر است که بوتیلین می تواند عملکرد بعضی از آنزیم های سیستم ایمنی را متوقف کند. فک ها این ترکیب را از طریق موی بدن در هنگام موری زان از محیط دریافت می کنند. ترکیبات اورگانوتین در صنایع دریایی به عنوان تمیز کننده دیواره قایق ها و تورها به کار میرود در حین   بررسی های صورت گرفته سموم دیوکسین و ترکیبات وابسته به آن در بافت چربی مورد جست جو قرار گرفت؛

میزان این سموم در بافت چربی فک های به ساحل افتاده در سال ۱۳۷۸ در مقایسه بافت چربی فک های مورد مطالعه سال ۱۳۷۶ و هم چنین در مقایسه با سایر آبزیان آن چنان نبوده که بتوان تأثیر آن ها را در مرگ و میر دسته جمعی فک های خزری مورد توجه قرار دارد (دفتر محیط زیست دریایی، ۱۳۸۲).

شانه دار ژله ای و فک خزری

شانه دار ژله ای یکی از گونه های بومی قاره آمریکاست که در اوائل دهه ۱۳۶۰ از طریق آب توازن کشتی ها از سواحل شمال غربی اقیانوس اطلس به دریای سیاه راه یافت و سپس توسط آب توازن کشتی هایی که از دریای سیاه دریای آزوف و رودخانه ولگا راهی خزر می شوند به دریای خزر راه پیدا کرد این شانه دار به علت عدم حضور دشمن طبیعی و سازگاری با شرایط دریای خزر به سرعت تولید مثل نموده و هم اکنون نوعی آفت برای دریای خزر محسوب می شود.

این شانه دار ژله ای که با نام علمی Mnemiopsis leidya شناخته می شود از لارو و تخم ماهیان سطحی و زئوپلانکتون ها تغذیه می کند. هم چنین با ماهیان سطح زی رقابت تغذیه ای شدید نشان می دهد ادامه حضور این گونه در نهایت باعث کاهش ماهیان و اختلال در زنجیره غذایی دریای خزر می گردد.

شانه دار ژله ای موجود بسیار پرطاقتی است و تحمل تغییرات وسیعی از شوری دما و  شرایط متفاوت را داراست این جانوران خود بارور هرمافرودیت هستند بنابراین تولیدمثل موفقی دارند. سازگاری بوم شناختی همراه با تغذیه مناسب و عدم وجود دشمن شکارگر و  تولید مثل سریع از جمله عوامل گسترش شانه دار ژله ای در آب های خزر است.

افزایش تعداد این جانداران (M.leidi) در دریای خزر سبب کاهش چشم گیر ذخائر کیلکا شده است. کیلکا ماهیان (آنچوی، چشم درشت، معمولی) در زنجیره غذایی دریاچه خزر اهمیت فراوانی دارند و از مهم ترین و اولین منابع تغذیه فک های خزری به شمار می روند بنابراین کاهش کیلکا ماهیان، فک خزری را با کمبود غذای اصلی خود روبه رو می کند و فک های گرسنه آمادگی لازم برای پذیرش بیماری ها را پیدا می کنند با توجه به آمار ارائه شده صید کیلکا در دریای خزر به ویژه در آب های (جنوبی سواحل ایران) با کاهش روز افزونی روبه روست.

شانه دار ژله ای با رشد فزاینده خود در آب های دریاچه خزر،  هم چنان به شکار لارو ماهیان و سایر زئوپلانکتون ها ادامه می دهد و فک های خزری نیز از این تهاجم در رنج و فشارند شانه دار ژله ای در دریای سیاه توسط شانه دار ژله ای دیگری به نام Beroes ovata که دشمن طبیعی آن است تحت کنترل قرار گرفته است.

تحقیقات محققان ایرانی درباره مبارزه زیستی شانه دار ژله ای مهاجم به آب های خزر توسط دشمن طبیعی هنوز به نتایج موفقیت آمیز نرسیده است اما گویا علت، عدم موفقیت شانه دار شکارگر Beroe ovata در تولید مثل در آب های خزر و هم چنین آفت گردیدن این شکارگر جدید است در حال حاضر تحقیقات در این زمینه ادامه دارد (زایتسف و همکاران ۱۳۸۱؛ اسماعیلی و همکاران، ۱۳۸۰).

تهدیدات فک خزری | آلودگی های انگلی 

 بررسی آلودگی های انگلی در فک خزری اولین بار در سال ۱۳۰۷ توسط د.م. لاندا ۳۴ صورت پذیرفت و گزارشی مبنی بر وجود سستود و نماتود در فک های خزری ارائه گردید در فاصله سال های ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۳ محققین روسی اقدام به جمع آوری نمونه های انگلی از سواحل دریا خزر نمودند و گزارشی از آلودگی ۱۵۵ فک خزری با ۱۶ گونه انگل در کنفرانس بین المللی زیست شناسی خاک در سال ۱۳۵۰ ارائه دادند در اوائل تابستان ۱۳۷۹ گزارش های متعددی حاکی از مشاهده لاشه فک های خزری در سواحل جنوبی خزر ارایه گردید.

در اواخر سال ۱۳۷۹ به منظور برنامه ریزی اجرایی یک پروژه همه جانبه تحقیقاتی جهت بررسی عوامل مرگ و میر فک ها صورت گرفت و در این میان مطالعات گسترده ای نیز دربارۀ آلودگی انگلی فک خزری انجام پذیرفت.

در پژوهشی که در سواحل جنوبی خزر در مورد اثرات انگل های جدا شده از فک خزری  صورت گرفت، پس از مطابقت تراکم انگل های دستگاه گوارش با ضخامت لایه چربی، که ملاکی برای سنجش وضعیت تغذیه ای فک ها است، مشاهده شد که برخلاف آلودگی بسیار شدید فک ها با انگل های دو گونه آکانتو سفال و دو گونه استفانوپرورا آدونا و کریپتوکوتیل کانکاوا”، ضخامت لایه چربی به جز در سه مورد ۴ سانتی متر یا بیش از آن بوده است؛ این یافته بیان کنندۀ آن است که این انگل ها اختلال عمده ای در هضم و جذب مواد غذایی در فک ها ایجاد نمی کنند.

به جز گونه آنیزاکیس و تا حدی آکانتو سفال ها که به تعداد فراوان در روده فک خزری یافت می شوند سایر گونه ها آسیب های ساختاری قابل ملاحظه ای به فک وارد نمی کنند.

با توجه به این که فک خزری به تدریج با این انگل ها آلوده  می شود ایمنی قوی و دائمی بر ضد این انگل ها ایجاد می گردد اما میزان سموم کلره در محیط زندگی فک خزری و اثرات تضعیف کننده آن ها بر سیستم ایمنی و هم چنین آلودگی احتمالی فک های خزری به ویروس دیستمپر که خود به عنوان یک عامل تضعیف کننده سیستم ایمنی محسوب می گردد و فقر غذایی احتمالی فک های خزری می تواند باعث تقلیل توان مقابله فک ها با انواع انگل ها شود.

این انگل ها در چنین شرایطی می توانند آسیب های جدی به ساختار دستگاه گوارش وارد کرده و اختلالاتی در هضم و جذب مواد غذایی ایجاد کنند (دفتر محیط زیست دریایی، ۱۳۸۲).

پیشنهادات و راهکارهای حفاظتی فک خزری

امروزه در تمامی پروژه های حفاظت از حیات وحش ارتقاء سطح آگاهی جوامع محلی از اولویت های اصلی هر پروژه محسوب می شود. در این راستا لزوم آموزش به جوامع محلی استان های شمالی ایران به منظور آشنایی با تنها پستان دار دریای خزر امری ضروری و اجتناب ناپذیر است باید یادآور شد که آموزش صیادان نیز، به عنوان صنفی تأثیر گذار بر ادامه حیات این گونه بسیار ضروریست به کارگیری روش صید ماهی کیلکا به وسیله نور و کمپرسور هوا به جای استفاده از روش سنتی صید ماهی کیلکا به وسیله نور و تور قیفی در جهت عدم رویارویی با فک خزری میتواند در حفاظت از فک خزری موثر باشد.

علاوه بر این بهترین کیفیت کیلکا از صید با روش کمپرسور هوا (ایرلیفت) حاصل میشود چرا که ماهی موقع صید و کشیده شدن به عرشه کشتی هیچ گونه صدمه ای نمی بیند لذا برای تهیه کنسرو ماهی بسیار مناسب تر است. در صید با تورهای قیفی مقدار قابل ملاحظه ای از ماهیان صید شده به ویژه در صید زیاد فشرده شده و صدمه می بینند و قسمتی از آن ها ضایع می گردند؛ به همین دلیل ماهی کیلکای صید شده به روش تور قیفی جهت تهیه کنسرو ماهی مناسب نبوده و باید برای تهیه خوراک دام و یا آرد ماهی اختصاص داده شود.

از سوی دیگر کمبود مطالعات و پژوهش های علمی در رابطه با وضعیت فک ها در  آب های جنوبی دریای خزر لزوم انجام تحقیقات بیشتر از سوی کارشناسان و متخصصین را می طلبد. هم چنین آلودگی دریای خزر، که ناشی از استفاده بی رویه از سموم شیمیایی تخلیه فاضلاب های شهری و صنعتی و غیره است، نیازمند همکاری همه جانبه تمامی اقشار جامعه و کشورهای حاشیه دریای خزر است. کودکان و نوجوانان نیز می توانند از طریق انتقال اطلاعات خود به سایر افراد نقش بسیار ارزنده ای در حفاظت از فک خزری داشته باشند.

منابع

• اسماعیلی ساری عباس ۱۳۸۰ تهاجم شانه دار Mnemiopsis leader و آینده دریای خزر انتشارات مهر.
• اعتماد اسماعیل ۱۳۶۴ پستانداران ایران جلد دوم. انجمن منابع طبیعی و انسانی بیران صدیقه و نازلی هنربخش ۱۳۸۵ نمودارهای اساسی خزر، خاویار و دیگر چالش ها مرکز صلح و محیط زیست – برنامه محیط زیست دریای -خزر – سازمان ملل متحد.
• حسین نژاد، مریم ۱۳۸۱ تحلیلی بر مطالعات انجام شده در مورد فک خزری سمینار کارشناسی ارشد دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس.
• دفتر حقوقی و امور مجلس ۱۳۸۳ مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست ایران جلد اول سازمان حفاظت محیط زیست.
• زایتسف و اف. ۱۳۸۱. شانه دار ژله ای Mnemiopsis leidyi در دریای سیاه و خزر و اثرات ناشی از ورود آن ترجمه قربانعلی امانی، عبدالملکی حسن فضلی و حسینعلی خوش باور .رستمی موسسه تحقیقات و آموزش شیلات ایران.
• دفتر محیط زیست دریایی ۱۳۸۲ گزارش از وضعیت فک در دریای خزر سازمان حفاظت محیط زیست.
• دفتر محیط زیست دریایی ۱۳۸۲ گزارش برآورد تعداد و تراکم فک خزری در آبهای جنوبی دریای خزر (ایران) سازمان حفاظت محیط زیست.
• دفتر محیط زیست دریایی ۱۳۸۲ گزارش مطالعات اولیه مکان سنجی بررسی جمعیت فک خزری بر روی یخ های شمال شرقی دریای خزر .(قزاقستان) سازمان حفاظت محیط زیست.
• سیهار، ژیری. ۱۳۸۲، راهنمای رنگی برای شناسایی ماهیان آب شیرین ترجمه جواد دقیقی روحی انتشارات موج سبز.
• ضیایی هوشنگ ۱۳۷۵، راهنمای صحرایی پستانداران ایران چاپ اول سازمان حفاظت محیط زیست.

• ضیایی، هوشنگ. ۱۳۸۷. راهنمای صحرایی پستانداران ایران. چاپ دوم. کانون آشنایی با حیات وحش.
• عبدلی، اصغر. ۱۳۷۸. ماهی های آبهای داخلی ایران موزه طبیعت و حیات وحش ایران
• عبدلی، اصغر. و مهدی نادری ۱۳۸۷، تنوع زیستی ماهیان حوضه جنوبی دریای خزر انتشارات علمی آبزیان.
• فیروز، اسکندر. ۱۳۷۸. حیات وحش ایران (مهره داران). مرکز نشر دانشگاهی.
• مقدمی پور، نیکتا. ۱۳۸۲. بررسی رابطه مرگ و میر فک های خزری با صید ماهی
• کناره های جنوبی دریای خزر پایان نامه کارشناسی دانشکده فنی و مهندسی واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی.

• Anan, Y., Kunito, T., Ikemoto, T., Kuboto, R., atanabe, I., Tanabe, S., Miyazaki, N., & Petrov, E.A. 2002. Elevated Concentrations of Trace Elements in Caspian Seals (Phoca caspica) Found Stranded during the Mass Mortality Events in 2000. Arch Environ Contam Toxicol 2002; 42(3):354-62.
• Collins, M.D., Hoyles, L., Foster, F., & Falsen, E. 2004. Corynebacterium Caspium sp. Nov., from a Caspian seal (Phoca caspica). International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology, 54,925-928.
• Geraci, J.R., & Lounsbury, V.J. 2005. Marine Mammals

Ashore, A Field Guide for Stranding. Second Edition. National

Aquarium in Baltimore, ISBN: 0-9774609-0-8.

• Harkonen, T., Jussi, M., Baimukanov, M., Bignert, A., Dmitrieva, L., Kasimbekov, Y., Verevkin, M., Wilson, S., & Goodman. S.J. 2008. Pup Production and Breeding Distribution of the Caspian Seal (Phoca caspica) in Relation to Human Impacts. Royal Swedish Academy of Sciences: Vol. 37, No. 5.
• Jefferson, T.A., Leatherwood, S., & Webber, M.A.1994. Marine Mammals of the World. FAO, ISBN: 92-5-103292-0
• Kennedy, S., Kuiken, T., Jepson, P.D., Deaville, R., Forsyth, M., Barrett, T., Van de Bildt, M. W.G., Osterhaus, A.D.M.E., Eybatov, T., Duck, C., Kydyrmanov, A., Mitrofanov, I., & Wilson, S. 2000. Mass Die – Off of Caspian Seals Caused by Canine Distemper Virus. Emerging Infectious Diseases: Vol. 6, No.6.
• Kuiken, T., Kennedy, S., Barrett, T., Van de Bildt, M.W.G., Borgsteede, F.H., Brew, S.D., Codd, G.A., Duck, C., Deaville, R., Eybatov, T., Forsyth, M.A., Foster, G., Jepson, P.D., Kydyrmanov, A., Mitrofanov, I., Ward, C.J., Wilson, S., & Osterhaus. A. D. M. E. 2006. The 2000 Canine Distemper Epidemic in Caspian Seals (Phoca caspica): Pathology and

Analysis of Contributory Factors. Vet Pathol 43:321-338.

Learmonth, J.A., Macleod, C.D., Santos, M.B., Pierce, G.J., Crick, H.Q.O., & Robinson, R.A. 2006. Potential Effects of Climate Change on Marine Mammals. Oceanography and Marine Biology: An Annual Review, 44, 431-464.

• Ohishi, K., Ninomiya, A., Kida, H., Maruyama, T., Arai, T., & Miyazaki, N. 2003. Influenza Virus Infection in Seal (Phocidae): Sereopidemiologi Survey of Influenza Virus in Caspian Seals (Phoca caspica). Otsuchi Marine Science: 28: 39-44.
• Reeves, R.R., Stewart, B.S., Clapham, P.J., & Powell, J.A. 2002. Guide to Marine Mammals of the World. First Edition. Alfred A.Knopf, ISBN: 0-37541141-0.
• Watanabe, T., Kunito, S., Tanabe, M., Amano, Y., Koyama, N., Miyazaki, E.A., & Petrov, R. 2002. Accumulation of Heavy Metals in Caspian Seals (Phoca caspica). Environmental Contamination and Toxicology: 43, 109-120.
• FAO.org
• iucnredlist.org