با پایان زمستان و فرا رسیدن بهار، نگهبانان قدیمی آسمان زمستان، یعنی شکارچی، جوزا و ثور همراه با غروب خورشید از صحنه خارج میشوند؛ چراکه درخشش بیشتر خورشید در فصلهای گرم سال، ستارههای آنها را از دید پنهان میکند. در عوض، صورتهای فلکی بهاری جای آنها را در آسمان میگیرند. صورت فلکی اسد یا شیر، با جثهی بزرگ، شکل متمایز و ستارههای پرشمار و درخشان خود، یکی از مهمترین نمونهها در این فصل است.
ستارههای صورت فلکی اسد
صورت فلکی لئو یا شیر، یکی از صورت فلکیهای جذاب است که ستارگان آن، تصویری زیبا از یک گربه بزرگ یا شیر ایجاد میکنند. بهصورتی که نیمه جلویی این صورت فلکی شکلی داسمانند و مشخص دارد و پیدا کردن آن در آسمان بسیار ساده است. این صورت فلکی تشکیلشده از چند ستاره است که برخی از آنها عبارتند از:
آلفا (α)
لئونیس یا رگولوس (Regulus) در لاتین به معنای پادشاه کوچک است و مشهورترین و درخشانترین ستاره لئو به شمار میرود. این ستاره به خاطر موقعیت خود و قرار گرفتن دقیق روی خط دایرهالبروج یا صفحه مداری منظومه شمسی که سیارات از آن پیروی میکنند، قابل توجه است. در واقع، رگولوس یکی از چهار ستاره با قدر اول است که گاهی توسط سیارات و گاهی با ماه پوشیده میشود.
شعاع رگولوس کمی بیشتر از سه برابر شعاع خورشید بوده و ۳.۵ برابر خورشید جرم دارد و از آنجاکه یک ستاره داغ آبی با دمای سطحی بیش از ۱۲٬۰۰۰ کلوین یا دو برابر داغتر از خورشید است، با انرژی بسیار زیادی تابش میکند. رگولوس در صورت فلکی لئو بهعنوان پای جلویی شیر در نظر گرفته میشود.
بتا (β)
لئونیس یا دنبولا (Denebola)، یک گوهر با قدر دوم است و دم لئو را مشخص میکند. نام دنبولا از عبارت عربی ذنب الاسد به معنای «دم شیر» گرفته شده است. دنبولا در صورت فلکی اسد، کمی بزرگتر از خورشید است و بهسرعت دور محور خود میچرخد. این ستاره در استوای خود به سرعتی حدود ۱۲۵ کیلومتر بر ثانیه یا ۲۸۰٬۰۰۰ مایل بر ساعت میرسد و همین موضوع باعث میشود که شکل آن دچار تغییر شود.
گاما (γ)
لئونیس یا الجیبا (Algieba)، ستاره درخشانی است که ناحیه شانهها یا گردن شیر را مشخص میکند. لئونیس درواقع یک ستاره دوتایی است که میتوان آن را با یک تلسکوپ ۸۰ میلیمتری از هم تفکیک کرد. این جرم شامل دو ستاره غول سرخ است که توسط ویلیام هرشل کشف شدند. یکی از این ستارهها، سیارهای فراخورشیدی به نام گاما لئونیس b دارد؛ یک غول گازی که کمی بزرگتر از سیاره مشتری | سیارهای با بیشترین قمر در منظومه شمسی است و حدود ۹ برابر این سیاره جرم دارد.
CW لئونیس
با نگاهی عمیقتر و متفاوت به صورت فلکی لئو، به CW لئونیس یک ستاره بسیار بزرگ اما بسیار پراکنده میرسیم. اگر این ستاره گسترده شود، مساحتی بیش از ۳۰۰ برابر خورشید را در بر میگیرد، اما جرمی کمتر از خورشید ما دارد. این ستاره کربنی یک غول سرخ است که در هسته خود هلیوم را به کربن تبدیل میکند. اگرچه این ستاره بسیار درخشان است اما با قدر بسیار کمنور ۱۰ میدرخشد، بنابراین مشاهده آن با چشم دشوار است؛ ولی عکسها بهراحتی میتوانند نور آن را از دل تاریکی بیرون بکشند.
اسطورهشناسی صورت فلکی اسد
افسانهها و داستانهای مربوط به بسیاری از صورتهای فلکی، داستانهای یونانی بسیار قدیمی هستند و بیشتر آنها حتی قبل از اینکه زبان نوشتاری یونانی شکل بگیرد، حدود ۷۵۰ پیش از میلاد وجود داشتهاند. شخصیتهای یونان باستان مثل کاسیوپیا، دوقلوهای جوزا، دیمیتر و… نیز قبل از شکلگیری ادبیات یونانی شناخته میشدند. صورت فلکی اسد هم جزو همین گروه است و ریشه آن به داستان هرکول برمیگردد.
نامادری حسود آن قهرمان، هرا، انواع دردسرها را برای هرکول ایجاد کرد که در نهایت به دوازده خوان معروف او منجر شد. نخستین این خوانها نبرد با شیر بسیار خطرناک نیمیایی یا نیمیان بود که در برابر تیرها مصونیت داشت. بناب
دیگر روایت مربوط به لئو
گذشته از داستان یونانی، این تصور که ستارههای اطراف لئو نمایانگر نوعی شیر هستند از زمانهای دورتر هم وجود داشته و ایدهای کهن است. منجمان عرب باستان در گذشته شیری را شناسایی کرده بودند، اما بسیار بزرگتر، بهطوریکه ستارهها تا ناحیه جوزا را نیز در بر میگرفت. بابلیها و سومریهای باستان نیز از ستارههای اطراف لئو امروزی برای نمایش یک شیر استفاده میکردند. البته نام امروزی ما برای این صورت فلکی کلمه لاتین شیر است و در گذشته با نام دیگر شناخته میشد.
در آمریکای شمالی، قوم اوجیبوه در منطقه دریاچههای بزرگ نیز از ستارههای لئو برای تصویر یک گربه استفاده میکردند، البته این قوم گربه بومی قاره خود یعنی پلنگ یا پوما را تصور میکردند. بخش داسیشکلی که ما آن را لئو مینامیم، برای این قوم، دم بلند پلنگ را تشکیل میداد و سر صورت فلکی هیدرا که در نزدیکی آن قرار دارد هم صورت گربه بود و با صورت فلکی اسد کمی تفاوت داشت.
طبق افسانهها، این پلنگ بزرگ در دریاچهها بهویژه دریاچه سوپریور زندگی میکرد. درنتیجه طلوع این صورت فلکی در بهار نشانه آغاز ذوب قریبالوقوع برفها و بالا آمدن سطح آبها بود و زمان شروع جمعآوری شیره افرا را نشان میداد.
چگونه لئو را ببینیم؟
بهار زمان درخشش لئو است و این صورت فلکی بزرگ آنقدر ستارههای درخشان دارد که تشخیص شکل کلی آن بسیار آسان و لذتبخش باشد. در بهار این صورت فلکی، تقریبا بالای سر ما قرار دارد، بهطوریکه پنجههای شیر به سمت جنوب اشاره میکنند و سر او به سمت غرب و خورشیدی که تازه غروب کرده، نگاه میکند. لئو هدف خوبی برای مشاهده گروهی است، بهویژه وقتی میخواهید یک صورت فلکی جدید را برای مبتدیان توضیح دهید.
در شبهای بهاری، لئو را میتوانید در بالای آسمان، کمی به سمت جنوبشرقی پیدا کنید. با ورود به اوایل تابستان، لئو به سمت غرب حرکت میکند. اگر در پیدا کردن آن در میان انبوه ستارهها تازهکار هستید و مشکل دارید، روی پیدا کردن رگولوس تمرکز کنید. رگولوس، نهتنها درخشانترین ستاره لئو، بلکه تنها ستاره پرنور این ناحیه محسوب میشود. زمانیکه رگولوس را پیدا کنید، بهراحتی میتوانید ستارههای کمنورتر داسیشکل را در بالای آن تشخیص دهید.
همچنین به یاد داشته باشید که لئو دقیقا روی دایروالبروج قرار دارد، بنابراین ماه، قمر زمین، ماهی یکبار از نزدیکی آن عبور میکند. بررسی سریع یک اپلیکیشن یا نقشه نجومی نشان میدهد چه زمانی ماه از کنار آن عبور خواهد کرد و یک راهنمای قطعی برای مشاهده صورت فلکی اسد به شما میدهد. امیدواریم تجربه شما از مواجهه با شیر، بهتر از تجربه هرکول باشد.
