طبق مقاله منتشر شده در The Conversation، تغییرات قطب شمال سریعتر از حد انتظار هستند. طبق آمارهای 2025 از وضعیت این منطقه، قطب شمال دو برابر سریعتر از کل زمین در حال گرمشدن است. این گرمایش بیسابقه، پیامدهایی گستردهتر از انتظار دانشمندان طی 20 سال اخیر و زمانیکه اولین گزارش از وضعیت محیط زیست شمالگان دریافت شد را به همراه دارد.
علل گرمایش بیسابقه و تغییرات قطب شمال
فصل برف امروزه بهطور قابل توجهی کوتاهتر شده است، یخ دریا زودتر نازک و ذوب میشود و آتشسوزی جنگلها شدت گرفتهاند. همچنین افزایش دمای اقیانوسها باعث حرکت گونههای دریایی غیرقطبی به سمت شمال میشود و اکوسیستمها را دستخوش تغییر میکند. ذوب شدن خاکهای منجمد، آهن و دیگر مواد معدنی را وارد رودخانهها میکند که کیفیت آب آشامیدنی را کاهش میدهند. همچنین طوفانهای شدید ناشی از گرم شدن دریاها، جوامع را با خطر روبهرو میکنند. برای مشاهده ویدیو، اینجا کلیک کنید.
در سال آبی گذشته، یعنی از اکتبر ۲۰۲۴ تا سپتامبر ۲۰۲۵، بالاترین دمای هوای قطب شمال از زمان آغاز ثبت دما در ۱۲۵ سال پیش ثبت شده است. در این بازه گرمترین پاییز اندازهگیری شده و گرمترین زمستان و تابستان نیز ثبت شدهاند. در مجموع، قطب شمال با سرعتی دو برابری نسبت به کل زمین در حال گرم شدن است. برای اطلاعات بیشتر و مشاهده ویدیو مربوطه اینجا کلیک کنید.
برای تهیه بیستمین گزارش قطب شمال، یک تیم بینالمللی متشکل از دانشمندان و شرکای بومی با همکاری اداره ملی اقیانوسی و جوی، از سراسر منطقه قطب شمال تشکیل شد تا تغییرات زیستمحیطی این نواحی را رصد کنند؛ تغییراتی که از دمای هوا و اقیانوسها آغاز شده و یخ دریا، برف، یخچالهای طبیعی و اکوسیستمها را شامل میشود، در این بررسی تاثیرات این تغییرات بر جوامع انسانی نیز مورد توجه قرار میگیرد. مجموع بررسی تغییرات قطب شمال، نشاندهنده تحولی چشمگیر و متوالی در منطقه است که خطرات شدیدی برای افراد ساکن در آن منطقه به همراه دارد که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
افزایش رطوبت قطب شمال با بارندگیهای شدیدتر
اولین تاثیر قطب شمال را میتوان در تشدید چرخه آبی این منطقه مشاهده کرد. گرمتر شدن جو باعث افزایش تبخیر، بارش و ذوب یخها میشود و حجم بیشتری از آب را در چرخه آبوهوایی منطقه به جریان میاندازد. نتیجه این روند، وقوع بارشهای شدیدتر، طوفانهای برفی و دگرگونی در جریان رودخانهها و تغییر در اکوسیستمهاست.
برای مثال، منطقه قطب شمال در طول سال آبی ۲۰۲۵ و فصل بهار با بارندگی بیسابقهای روبرو بود و دیگر فصلها نیز هرکدام در میان پنج دوره پربارش از دستکم سال ۱۹۵۰ تاکنون قرار داشتند. در این میان، شرایط نامساعد جوی، بهویژه رودخانههای جوی که جریانهای باریک و کشیدهای در جو هستند و حجم زیادی بخار آب جابهجا میکنند، نقش بسیار مهمی در افزایش بارانها و تغییرات جریان هوای منطقه داشتند. این افزایش رطوبت، الگوی پوشش برف را نیز در سراسر منطقه تغییر داده است.
تسریع گرمایش بهدنبال از بین رفتن برف و یخ
از دیگر دلایل تسریع گرما میتوان به از بین رفتن برف و یخ اشاره کرد. برف در بیشتر ماههای سال سطح قطب شمال را میپوشاند، اما این پوشش پایداری گذشته را ندارد. هرچند در سال ۲۰۲۵، میزان برف انباشتهشده در ماههای سرد زمستان بالاتر از میانگین بود، اما ذوب سریع در فصل بهار باعث شد تا وسعت مناطق برفی تا ماه ژوئن بهطور چشمگیری کمتر از حد معمول شده و روند کاهشی شش دهه اخیر ادامه پیدا کند.
تغییرات قطب شمال و کاهش پوشش برف در اواخر بهار، به معنای از دست رفتن سطحی روشن و بازتابنده است که نقش مهمی در خنک نگه داشتن قطب شمال دارد. با حذف این سطح، زمین مستقیما انرژی خورشید را جذب میکند که این موضوع هم در افزایش بیشتر دما موثر است.
بررسی وضعیت یخهای دریایی نیز روند مشابهی را نشان میدهند. حداکثر پوشش یخ دریایی سالانه که در ماه مارس ثبت شد، کمترین میزان آن در دادههای ماهوارهای ۴۷ ساله بود و از آن کمتر، میزان پوشش ثبتشده در ماه سپتامبر بود که دهمین رکورد ثبتشده در این زمینه محسوب میشود.
از دهه ۱۹۸۰ تاامروز، وسعت یخهای دریایی تابستانی حدود ۵۰ درصد کاهش داشته است. تا جاییکه مساحت پوشیده از قدیمیترین و ضخیمترین یخهای دریایی، یخی با عمر بیش از چهار سال، بیش از ۹۵ درصد کاهش یافته است.
نازک شدن پوشش یخها و خطرات جدی برای ساکنان
نازک شدن یخهای دریایی، تاثیرپذیری از بادها و جریانهای اقیانوسی را به همراه داشته و مقاومت آنها نسبت به آبهای گرم را کاهش میدهد. نتیجه این موضوع، تغییر در وضعیت یخ دریاست که خطرات تازهای برای افراد ساکن در قطب شمال ایجاد میکند. برای مثال، صفحه یخی گرینلند در سال ۲۰۲۵ همچنان روند کاهش جرم خود را ادامه داد؛ روندی که از اواخر دهه ۱۹۹۰ آغاز شده است. ذوب این صفحه یخی و ورود حجم بیشتری از کوههای یخ به دریاهای اطراف نیز مشکل افزایش سطح آبهای جهان را به همراه دارد.
علاوه بر آن، یخچالهای طبیعی کوهستان نیز با سرعت بالایی در حال از دست دادن یخ بوده و نرخ سالانه از دست دادن یخ و تغییرات قطب شمال از دهه ۱۹۹۰ را به سه برابر رساندهاند. این وضعیت خطرات و پیامدهای فراوانی برای منطقه به همراه دارد.
این امر خطرات محلی فوری را به همراه دارد. برای مثال احتمال سیلابهای ناشی از طغیان دریاچههای یخچالی، زمانیکه آب ذخیرهشده پشت یخچال بهطور ناگهانی آزاد میشود، افزایش پیدا میکند. همانطور که در در جونوِ آلاسکا، سیلهای اخیر ناشی از طغیان یخچال مندنهال، خانهها را به زیر آب برده و با سطحی بیسابقه از آبگرفتگی، ساکنان را ناچار به ترک محل زندگی خود کردند.
عقبنشینی یخچالهای طبیعی، زمینهساز رانشهای ویرانگر زمین هم میشود. برای مثال پس از عقب نشینی یخچال ساویر جنوبی، در آگوست ۲۰۲۵ رانشی در منطقه تریسی آرم در جنوب شرقی آلاسکا اتفاق افتاد که به ایجاد یک موج سونامی منجر شد؛ موجی که از میان آبدره باریک عبور کرده و در سمتی دیگر تا حدود ۴۹۰ متر، امتداد پیدا کرد. خوشبختانه در زمان وقوع این رویداد، آبدره خالی از کشتیهای کروزی بود که معمولا از آن عبور میکنند.
گرمای بیسابقه اقیانوسها، طوفانها و تغییرات اکوسیستم را به دنبال دارد
همانطور که گفتیم، آبهای سطحی اقیانوس منجمد شمالی دائما در حال گرم شدن هستند و دمای ثبت شده در آگوست 2025، بیشترین مقدار این گرما بوده است. برخی نواحی حوزه اقیانوس اطلس، دمای سطح دریا تا ۱۳ درجه فارنهایت، معادل ۷.۲ درجه سانتیگراد، بالاتر از میانگین دوره ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۰ داشتهاند. هرچند دما در بخشهایی از دریاهای چوکچی و بوفورت کمتر از حد معمول بوده است.
این گرمای بیسابقه، پیامدهایی هم داشته است. برای مثال گرمای بالای آب در دریای برینگ زمینهساز یکی از مخربترین رویدادهای سال و تغییرات قطب شمال شد. طوفان هالونگ که انرژی خود را از دمای غیرعادی گرم اقیانوس میگرفت، پیش از برخورد با غرب آلاسکا شدت یافت و با بادهای شدید و سیلابهای ویرانگر همراه شد. در پی این رویداد، برخی روستاها از جمله کیپنوک و کوئیگیلینگوک خسارات سنگینی را متحمل شدند.
همچنین با افزایش دمای دریاها، طوفانهای قدرتمند اقیانوس آرام که از آبهای گرم نیرو میگیرند، به عرضهای جغرافیایی بالاتر نفوذ کرده و برای مدت طولانیتری قدرت خود را حفظ میکنند. از سال ۱۹۷۰ تاکنون، قطب شمال آلاسکا چهار طوفان را تجربه کرده که سه مورد از آنها تنها در چهار سال اخیر رخ دادهاند. همزمان با افزایش دما، این منطقه شاهد نفوذ آبهای گرمتر و شورتر اقیانوس اطلس به سمت شمال و ورود آنها به اقیانوس منجمد شمالی نیز است.
این روند که با عنوان آتلانتیکیفیکاسیون شناخته میشود، لایهبندی طبیعی آب که زمانی محافظ یخ دریا از گرمای عمیق اقیانوس بود را تضعیف میکند. با افزایش از دست رفتن یخ دریا نیز تغییرات زیادی در شکل زیستگاه جانداران دریایی ایجاد میشود. برای مثال زمان تولید فیتوپلانکتونها که پایه زنجیره غذایی اقیانوس هستند، تغییر کرده یا احتمال شکوفایی جلبکهای مضر بیشتر میشود.
از بومیسازی اقیانوس تا سبز شدن توندرا حاصل تغییرات قطب شمال
افزایش دمای دریاها و کاهش یخهای دریایی باعث حرکت گونههای دریایی جنوبی یا شمالی به سمت عرضهای جغرافیایی بالاتر نیز شده است. در دریاهای شمالی برینگ و چوکچی، جمعیت گونههای قطبی بهشدت کاهش یافته؛ بهطوریکه بهترتیب به حدود دو سوم و نیمی از جمعیت رسیدهاند. درحالیکه گونههای شمالی با روندی افزایشی روبهرو هستند.
در خشکی نیز روندی مشابه با تغییرات قطب شمال، تحت عنوان «بورئالیزاسیون» در جریان است. دادههای ماهوارهای نشان میدهند بهرهوری پوشش گیاهی توندرا، که با عنوان سبزینگی توندرا هم شناخته میشود، در سال ۲۰۲۵ به سومین مقدار بالای خود در یک بازه ۲۶ ساله رسیده است؛ آماری که با طولانیتر شدن فصل رشد و افزایش دما ارتباط دارد. بااینحال، این سبز شدن در همهجا یکسان نیست و در کنار آن، رویدادهای قهوهای شدن ناشی از آتشسوزیهای جنگلی و شرایط شدید آبوهوایی نیز رو به افزایش است.
تابستان ۲۰۲۵ چهارمین سالی بود که وسعت آتشسوزیهای جنگلی در شمال آمریکای شمالی از میانگین بلندمدت بیشتر شد. در این مدت، نزدیک به ۱۶۰۰ مایل مربع، معادل بیش از ۴۰۰۰ کیلومتر مربع، در آلاسکا و بیش از ۵۰۰۰ مایل مربع، یعنی حدود ۱۳۶۰۰ کیلومتر مربع، در سرزمینهای شمالغربی کانادا در آتش سوختند.
ذوب خاک منجمد و نارنجی شدن رودخانهها
با ادامه گرم شدن و ذوب تدریجی خاک منجمد یا زمینی یخزده که بخش وسیعی از قطب شمال را دربر میگیرد، پیامد تازهای تحت عنوان افزایش رودخانههایی با رنگ زنگزده در حال گسترش است.. آزاد شدن آهن و دیگر مواد معدنی در اثر ذوب این خاکها باعث شده بیش از ۲۰۰ حوزه آبخیز در سراسر قطب شمال آلاسکا نارنجی رنگ شوند.
این آبها، اسیدیتر شده و غلظت بالاتری از فلزات سمی دارند که میتوانند زیستگاه آبزیان، منابع آب آشامیدنی و معیشت ساکنان منطقه را تحت تاثیر قرار دهند. برای مثال، در پارک ملی دره کوبوک آلاسکا، یکی از شاخههای رودخانه آکیللیک، پس از افزایش ناگهانی اسیدیته و تغییر رنگ آب به نارنجی، تمام ماهیهای جوان دالی واردن و ماهیهای اسکولپین لزج خود را از دست داد.
نقش پیشرو جوامع قطبی در پایش تغییرات در قطب شمال
شتاب بالای تغییرات قطب شمال، اهمیت وجود سامانههای نظارتی قدرتمند در منطقه را دوچندان میکند. درحالیکه بسیاری از شبکههای رصد دولتی با کمبود منابع مالی و چالشهای مختلف روبهرو هستند، جوامع بومی نقش پررنگتری در هدایت تلاشهای نظارتی ایفا میکنند.
«کارت گزارش قطب شمال» توضیح میدهد که ساکنان جزیره سنت پاول در دریای برینگ طی دو دهه، سامانه پایش اختصاصی خود را طراحی و اجرا کردهاند؛ سامانهای که در آن کنترل نظارت، دادهها و بهاشتراکگذاری نتایج در دست خود جامعه است و درعینحال از همکاریهای پژوهشی با دانشمندان خارجی نیز بهره گرفته میشود. شبکه نگهبانان بومی، طیفی از شرایط محیطی، از میزان جیوه در غذاهای سنتی گرفته تا فرسایش ساحلی و زیستگاههای ماهی را بررسی میکند و به تقویت تابآوری اقلیمی محلی در یکی از سریعترین مناطق در حال تغییر جهان کمک میکند.
البته باید این نکته را بهخاطر داشته باشید که قطب شمال تنها با تهدید تغییرات اقلیمی مواجه نیست، بلکه نگرانیهای جدی درباره سلامت اکوسیستمها و آلودگیها نیز در این منطقه وجود دارد. از این منظر، قطب شمال به نقطهای کلیدی برای پرداختن به بحران سهگانه سیارهای، شامل تغییرات اقلیمی، کاهش تنوع زیستی و آلودگی، تبدیل شده است.
در ۲۰ سال آینده، این تحولات همچنان چهره قطب شمال را دگرگون خواهند کرد؛ تغییراتی که پیامدهای آن نهتنها در این منطقه، بلکه در جوامع و اقتصادهای سراسر جهان احساس خواهد شد. اگر به این سبک مطالب علمی علاقه دارید، مطالعه مقالاتی مانند تنوع زیستی دریای خزر را به شما پیشنهاد میکنیم.
