صورت فلکی عقرب یا کژدم یکی از شاخصترین و واضحترین صورتهای فلکی برای شناسایی در آسمان شب محسوب میشود که برای هزاران سال متوالی، خیال و ذهن ستارهدوستان را به خود مشغول کرده است. این صورت فلکی نهفقط به خاطر قلب درخشان و سرخرنگ خود، یعنی ستاره آنتارس، بلکه بهدلیل ریشههای کهن اسطورهای، اجرام شگفتانگیز اعماق آسمان و همچنین رابطه تاریخی بحثبرانگیزی که با همسایه خود، ترازو دارد، مشهور است.
اسطورهشناسی عقرب
روایتهای اسطوری مختلفی در مورد صورت فلکی کژدم وجود دارد که معروفترین آنها را میتوان در داستانهای اساطیری یونان پیدا کرد. در اساطیر یونان عقرب همان موجودی است که الهه زمین، گایا یا در برخی روایتها آرتمیس یا هرا، برای کشتن شکارچی بزرگ، اوریون، فرستاد.
طبق افسانه، اوریون به خود میبالید که همه حیوانات زمین را شکار میکند. این موضوع خشم خدایان را برانگیخت و باعث که برای مجازات او و از بین بردن غرورش، عقربی عظیمالجثه را نزد او بفرستند تا با نیش خود اوریون را از پا درآورد.
بعد از آن خدایان، اوریون و عقرب را در آسمان جای دادند، اما در دو سوی مخالف؛ بهطوریکه هرگز همزمان دیده نشوند. در واقع، هر زمان عقرب در تابستان از شرق طلوع کند، اوریون در غرب غروب کرده و برعکس؛ شبیه به تعقیب و گریزی کیهانی که همچنان ادامه دارد.
رصد صورت فلکی عقرب در آسمان
صورت فلکی عقرب دارای میل جنوبی است، به این معنی که در نیمکره جنوبی بهتر از نیمکره شمالی دیده میشود. در زمستانهای نیمکره جنوبی، عقرب به بالاترین نقطه خود در آسمان میرسد؛ بهطوری که در شبهای ماه جولای تقریبا بالای سر قرار میگیرد.
اما در نیمکره شمالی منظره به خوبی بخش جنوبی نیست. در ماههای تابستان نیمکره شمالی عقرب در پایینترین قسمت افق جنوبی قرار دارد و اگر آن را پیدا کنید، قطعا ارزش دیدن دارد. از عرضهای جغرافیایی آمریکای شمالی یا حدود ۴۰ درجه شمالی، تمام پیکر عقرب از جمله دم آن، دیده میشود.
اما در جزایر بریتانیا فقط سر و قلب آن قابل مشاهده است و دم آن هرگز از افق بالاتر نمیآید. عقرب یکی از ۴۸ صورت فلکی کلاسیکی است که در قرن دوم میلادی توسط اخترشناس یونانی، کلودیوس بطلمیوس، ثبت شد. این صورت فلکی، یکی از ۸۸ صورت فلکی رسمی مورد تایید اتحادیه بینالمللی نجوم محسوب میشود.
عقرب بهخاطر فرم خمیدهاش شناخته میشود؛ شکلی که بسیار شبیه به تصویر سنتی یک عقرب با دم و نیش است. پیکره اصلی آن از حدود ۱۸ ستاره روشن تشکیل شده و همین شکل مشخص، در کنار نزدیکی به راه شیری، آن را به یکی از محبوبترین صورتهای فلکی میان ستارهشناسان آماتور تبدیل کرده است.
درخشانترین ستاره عقرب
شاخصترین ستاره در صورت فلکی کژدم، آنتارس است؛ یک ابرغول سرخ که یکی از درخشانترین ستارگان آسمان شب هم محسوب میشود. «آنتارس» در زبان یونانی به معنای «همتای مریخ» است؛ چراکه رنگ سرخ این ستاره باعث میشود اغلب شبیه سیاره مریخ دیده شود. این ستاره درخشان در صورت فلکی عقرب، حدود ۵۵۰ سال نوری از زمین فاصله دارد و درخشندگی آن ۷۵ هزار برابر خورشید ماست.
عقرب در منطقهالبروج
اگرچه صورت فلکی کژدم، یکی از صورتهای فلکی رسمی در منطقهالبروج است، اما خورشید زمان زیادی را در آن نمیگذارند و هر سال تنها 6 روز، در اواخر نوامبر از آن عبور میکند. این در حالیست که صورت فلکی مارافسای یا حامل مار که در همسایگی عقرب قرار دارد، مدت زمان بیشتر و حدود 19 روز میزبان خورشید است.
اجرام اعماق آسمان در صورت فلکی عقرب
عقرب در امتداد صفحه راه شیری قرار گرفته است، به همین دلیل انواع مختلفی از اجرام اعماق کیهان در آن قرار دارند. در واقع با رصد عقرب میتوان چندین خوشه ستارهای و سحابی را در محدوده آن مشاهده کرد. برای مثال، مسیه ۴ (M4) خوشهای کروی و بزرگی است که درست در غرب آنتارس قرار دارد. این خوشه در فاصله حدود ۷۲۰۰ سال نوری از زمین واقع شده و یکی از نزدیکترین خوشههای کروی به زمین محسوب میشود؛ بهحدی که با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ هم میتوان انبوهی درخشان از ستارگان کهن را در آن مشاهده کرد.
کمی به سمت جنوب، مسیه ۶ یا خوشه پروانه قرار دارد؛ یک خوشه باز ستارهای که بهخاطر شکل متقارن و شبیه به پروانه این نام را به خود اختصاص داده است. این خوشه حدود ۱۶۰۰ سال نوری با ما فاصله دارد و ستارگانی جوان و داغ آن را تشکیل دادهاند.
در صورت فلکی عقرب میتوان مسیه ۷ یا خوشه بطلمیوس که بطلمیوس آن را در قرن دوم ثبت کرده را نیز مشاهده کرد. هرچند دیدن این خوشه نسبت به دیگر اجرام، بهویژه در عرضهای جغرافیایی شمالی سختتر است. البته M7 یکی از درخشانترین خوشههای باز است و زیر آسمان تاریک جنوب با چشم غیرمسلح هم دیده میشود. در واقع این خوشه، جنوبیترین جرم فهرست مسیه است و هرچه شمالیتر باشید، پیدا کردنش دشوارتر میشود.
عقرب میزبان سحابی پنجه گربه (NGC 6334) و سحابی خرچنگ دریایی (NGC 6357) نیز است. سحابیها از نوع نشری هستند؛ به این معنی که مانند زایشگاههای عظیم ستارهای عمل کرده و در آنها ستارههای تازه، متولد میشوند. برای دیدن این دو جرم، نیمکره جنوبی بهترین چشمانداز را فراهم میکند.
عقرب، ترازو و چنگالهای ربودهشده
یکی از نکات جالب در مورد صورت فلکی کژدم، ارتباط تاریخی آن با صورت فلکی همسایه یعنی ترازو است. در دوران باستان، ستارههایی که امروز صورت فلکی ترازو را تشکیل میدهند، بخشی از عقرب محسوب میشدند؛ در واقع چنگالهای عقرب بودند. این موضوع هنوز هم در نام چند ستاره ترازو دیده میشود. برای مثال، زوبنالجنوبی یا آلفای ترازو در عربی به معنای چنگال جنوبی است یا زوبنالشمالی یا بتای ترازو، چنگال شمالی معنی میشود. این نامها یادگاری از زمانی هستند که چنگالهای عقرب تا محدودهای امتداد داشتند که امروزه آن را بخشی از صورت فلکی ترازو میدانیم.
بعد از آن در دوران روم باستان، این ستارهها از صورت فلکی عقرب جدا شده و بهعنوان بخشی از صورت فلکی جدیدی با نماد ترازوی عدالت تعریف شدند.
این بازتعریف نمونهای جذاب از این موضوع است که چگونه فرهنگ انسانی و دانش نجوم در کنار هم تحول پیدا میکنند. اگرچه عقرب اسطورهای در نقشههای رسمی آسمان چنگالهایش را از دست داد، اما نام ستارهها هنوز خاطره روزگاری را حفظ کردهاند که بخشی از آن موجود هراسانگیز آسمان تابستان بودند.
