ماموریت اسفرکس (SPHEREx) ناسا در دسامبر 2025، با استفاده از دید فروسرخ خود، دنباله دار 3I/ATLAS را مشاهده کرد و بدینترتیب یافتههای جدیدی به اطلاعاتی که آژانس درباره سومین جسمی که تاکنون از منظومۀ شمسی ما عبور کرده، جمعآوری کرده است، افزود.
در یادداشت تحقیقاتی جدید، دانشمندان ماموریت، تشخیص مولکولهای آلی از جمله متانول، سیانید و متان را وصف میکنند. در زمین، مولکولهای آلی پایه و اساس فرآیندهای زیستی هستند ولی میتوانند توسط فرآیندهای غیر زیستی نیز ساخته شوند. محققان به این مسئله نیز اشاره کردند که این جرم یخی، دو ماه بعد از عبور از نزدیکترین فاصلهاش با خوشید درخششی چشمگیر داشته است، پدیدهای که مرتبط است به دنبالهدارها که آب، کربن دیاکسید و مونوکسید کربن را به فضا میفرستند.
هنگامی که دنبالهدار پس از سفر در اعماق فضا به خورشید نزدیک میشود، سطح یخزدهاش گرم شده و تصعید میشود؛ که یعنی یخ بدون گذر از مرحلۀ مایع، مستقیماً از حالت جامد به گاز تبدیل میشود. این گازها میتوانند به فضا فرار کرده و جوّی به نام کُما دور هستۀ دنبالهدار تشکیل دهند.
کری لیس، سرپرست این مطالعه از آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جانز هاپکینز در لورل مریلند، گفت: «در دسامبر 2025، دنبالهدار میانستارهای 3I/ATLAS پس از گذر از خورشید، کاملاً در حال فوران به فضا بود که باعث افزایش چشمگیر درخشش این دنبالهدار شد. حتی یخآب نیز به سرعت در فضای میانستارهای به گاز تبدیل میشد. و از آنجایی که حدود یک سومِ حجم دنبالهدارها از یخآب تشکیل شده، 3I/ATLAS تعداد فراوانی مادۀ غنی از کربنِ جدید از خود آزاد کرد که تا آن زمان در یخِ زیر لایه سطحی حبس شده بودند. در حال حاضر شاهد محدودۀ متداول مواد ابتدای منظومۀ شمسی، از جمله مولکولهای آلی، دوده و گرد و غبار سنگی هستیم که معمولاً توسط دنبالهدارها منتشر میشوند.
خروج با تاخیر گاز از دنباله دار 3I/ATLAS
وقتی دنبالهدارها، مثل دنباله دار 3I/ATLAS، در نزدیکترین فاصله مدار خود به خورشید قرار دارند، بیشترین حرارت را تجربه میکنند، ولی لزوماً به این معنی نیست که بیشترین فعالیت فرار گاز در این زمان رخ میدهد. به دلیل زمانبر بودن گذشتن دمای خورشید از لایۀ بیرونی دنبالهدار، ممکن است لایههای زیرین یخ تا مدت زیادی پس از زمان نزدیک بودن دنبالهدار به خورشید، فعالیت فرار گاز خود را شروع نکنند.
اسفرکس که خلاصهشدۀ طیفنورسنج تاریخچه گیتی، دوران بازیونش و کاوشگر یخهاست، در اوت به مشاهدۀ دنبالهداری پرداخت که دارای مقدار زیادی کربن دیاکسید، کمی کربن مونواکسید و مقداری آب بود. مشاهدات دسامبر کُمایی فعالتر و متفاوت نشان دادند. این کما توسط آبیخِ زیرسطحیِ در حال فوران که با دیگر یخها، مواد آلی و مواد سنگی مخلوط است، تامین میشود.
فیل کورنگات، دانشمند ابزارِ این ماموریت در کلتک در پاسادینای کالیفرنیا گفت: «این دنبالهدار مدت زیادی را در فضای میانستارهای گذرانده است و احتمالاً به دلیل اینکه طی این مدت در معرض پرتوهای کیهانی پرانرژی قرار گرفته، پوستهای سخت تشکیل داده که توسط پرتوها تغییر یافته است. ولی حالا که انرژی خورشید زمان کافی برای نفوذ به اعماق دنبالهدار را داشته، یخهای دستنخورده زیرسطحی در حال گرم شدن و فورانند و معجونی از مواد شیمیاییای آزاد میکنند که میلیونها سال است در فضا دیده نشدهاند.»
مشاهدات اسفرکس
مشاهداتی که از دادههای اسفرکس بهدستآمده، نشان میدهند که با افزایش فعالیت 3I/ATLAS، موادی سنگی از آن به بیرون پرتاب میشوند. به نظر میرسد دنباله دار 3I/ATLAS تنها یک دم گلابیشکل از غبار دارد. این دم زمانی شکل میگیرد که غبار دنبالهدار فعالی بر اثر فشار تابشی خورشید به عقب رانده میشود. این مسئله به این معنی است که دنبالهدار دانههای بزرگ و موادی به اندازه ساچمه (در حالت عادی، این مواد به صورت ذرات غباری ریزتر از تار موی انسان هستند) از خود بیرون میریزد که جرم آنها به اندازهای زیاد است که فشار تابشی خورشید توانایی دور کردن آنها از ناحیۀ اطراف هستۀ دنبالهدار را ندارد.
مشاهدات اسفرکس از دنبالهدار، یکی از فواید جانبی موقعیت این تلسکوپ فضایی در مدار نزدیک به قطب پایین زمین و دید سراسرآسمانی آن است. این ماموریت تحت نظر آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا در کالیفرنیای جنوبی، در تاریخ 11 مارس 2025 با هدف تحقیق درباره منشأ جهان و تاریخ کهکشانها و همچنین جستوجوی اجزای تشکیلدهندۀ حیات در کهکشان راه شیری انجام شد.
مکان و زمان مناسب
اواخر 2025، اسفرکس اولین نقشه از چهار نقشه سراسرآسمانی با اشعه فروسرخِ خود از جهان را تمام کرد که به بشریت در درک بهتر دنیا کمک میکند. این تلسکوپ فضایی توانایی منحصربهفردی دارد که با کمک آن میتواند آسمان را به 102 رنگ ببیند. هر رنگ، یکی از طول موجهای اشفعه فروسرخ را نشان میدهد که اطلاعاتی خاص درباره کهکشانها، ستارگان، نواحیِ سیارهزا و دیگر خصوصیات کیهانی، از جمله گازهای گوناگونی دیدهشده در کُمایِ 3I/ATLAS، ارائه میدهد.
یونسو باخ، معاون سرپرست این مطالعه از سازمان اخترشناسی و علوم فضایی کره گفت: «تلسکوپ فضایی منحصربهفرد ما در حال جمعآوری دادههای بیسابقهای از سرتاسر جهان هستی است. ولی در این مورد، کهکشان ما تکهای از سامانه ستارهای دورافتادهای را تنها چندماه بعد از پرتاب در اختیارمان گذاشت و اسفرکس آماده مشاهدۀ این سامانه بود. بعضی اوقات علم اینگونه است: در زمان و مکان مناسب قرار داری.»
دنباله دار 3I/ATLAS توسط تلسکوپ رصدی ATLAS (سیستم هشدار نهایی برخورد زمین با سیارک) که تأمین بودجۀ آن با ناساست، در ریو هورتادوی شیلی کشف شد و گزارش آن در تاریخ 1 جولای 2025 به مرکز بررسی ریزسیارهها داده شد. به دلیل شتاب و مسیر این دنبالهدار، دانشمندان سریعا به میانستارهای بودن آن پی بردند. از آن زمان، با کمک رصد و مطالعۀ این جرم توسط بسیاری از ماموریتهای ناسا، مسیر این دنبالهدار در منظومۀ شمسی مشخص شده و توانستیم به درک بهتری از مواد سازندهاش برسیم. این مورد تنها یک مثال از کمکهایی است که تلسکوپ فضایی ناسا برای حمایت از ماموریتهای جاری آژانس برای پیدا کردن، رصد و درک بهتر سیارکها -از جمله اجرام نزدیک زمین- که از منظومه شمسی میگذرند، میکند.
اطلاعات بیشتر درباره اسفرکس
مدیریت این ماموریت بر عهدۀ آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا (JPL) و برای اخترفیزیک ناسا در اداره ماموریتهای علمی در واشنگتن است. تلسکوپ و اتوبوس فضانورد توسط سیستم BAE ساخته شدند. بررسی دادههای اسفرکس توسط تیمی از دانشمندان در 13 موسسه واقع در ایالات متحده، کرۀ جنوبی و تایوان انجام میشود. سرپرستان این پروژه جیمی بلاک، محقق اصلی مستقر در کالتک و دارای انتصاب مشترک در JPL و همچنین اولیویه دوُر، دانشمند پروژه در JPL هستند. دادهها در مرکز پردازش و تحلیل فروسرخ (IPAC) در کالتک پاسادِنا، که مسئولیت مدیریت JPL برای ناسا را بر عهده دارد، بررسی و نگهداری میشوند. دادههای اسفرکس، از جمله تصاویر دنباله دار 3I/ATLAS، بهطور رایگان در دسترس دانشمندان و عموم است.
